ئەنقەرە ــ AA
لە سەرەتای سەدەی نۆزدەدا، جیهانی ئیسلامی بە راستەوخۆ یان ناراستەوخۆ، رووبەڕووی داگیركاری ئیمپریالی بووەتە، چی بە داگیركاری سەربازیی درێژخایەن بێت یان لە رێگەی حكوومەتە بێ دەسەڵاتەكان.
وێرای هەرەسهێنانی سیستەمی جیهانی كە لەسەروبەندی جەنگی جیهانی دووەمدا لەسەر بنەمای سەربازی، رۆژئاوا/ پەیمانی ناوتۆ، یەكێتیی سۆڤیەت/ پەیمانی وارشۆ ساڵی 1990 دامەزراوە، كەچی تا ئەمڕۆ هیچ میكانیزمێكی هاوسەنگی لە جیهان دانەمەزراوە.
هاوكات ئەو بۆشاییەی كە لە ئەنجامی نەبوونی سەقامگیری و لەدەستدانی قەوارە سیاسییەكان تایبەتمەندییەكانی وڵات، بووەتە هۆی ئەوەی ژمارەیەك بزاڤی سیاسی، كۆمەڵایەتی، ئایینی لە وڵاتانی ئیسلامی سەرهەڵبدان كە لە میحوەری مەغریب دەست پێدەكات تا دەگاتە ئیندۆنێزیا.
ژمارەیەک لەو قەوارانەی كە لەژێر ناوی ئیسلامیدا دامەزراون، بەجۆرێک لە رووی پێكهاتە ناوەڕۆكەوە شێوێندراون كە بەهیچ شێوەیەک لە ناوەكانی پێشوویان یەک ناگرێتەوە.
ــ پرسی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست
جێگری وەزیری رۆشنبیری و گەشتوگوزاری توركیا، سەردار چەم لە گوتارێكی شێكارییدا نووسیوویەتی: "هێشتا گەرموگوڕی ئەو گردبوونەوە جەماوەرییەی كە لەپێناو قودس وەک بەرەنگارییەكی جیهانی لە پارێزگای قۆنیا ساڵی 1980، ئەنجامدرا لە دڵمدا ماوە كە ئەو كات لە قوتابخانەیەكی ئامادەیی لە كۆماری توركی باكووری قوبرس، قوتابی بووم".
راشیگەیاند "لەو ساڵانەدا، بە وردی چاودێری كۆمەڵكوژییەكانی سەبرە و شاتێلا-م دەكرد كە لە لوبنان روویاندابوو".
گوتیشی: "هەر لەو ساڵانەدا ئەو گەنجە موسڵمانانەم ناسی كە لە وڵاتانی ئیسلامییەوە بۆ بەشداریكردن لە (سەربازگەی گەنجانی ئیسلامی) هاتبوونە كۆماری توركی باكووری قوبرس كە سەرۆكی دامەزرێنەوەی پێشوو، رەئووف دنكتاش بە ئامانجی ناساندنی دەوڵەتی فیدرالی كۆماری توركی باكووری قوبرس ساڵی 1978 دایمەزراندبوو، ئەو كات بۆ یەكەمجار هەستی بە ئینتما بۆ نەتەوە كرد".
سەردار چەم گوتی: "خوێندنی سەرەتاییم لە شاری تەرابلوس پایتەختی لیبیا دەستپێكرد و خوێندنی ناوەندییم لە نیكۆسیا سەنتەری كۆماری توركی باكووری قوبرس تەواوكرد، لەبەر ئەوە بوومە بەشێكی دانەبڕاو لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست كە لەوێیەوە پەرەم بە پیشەکەم دا، هەروەها كۆماری توركی باكووری قوبرس بۆ من بووە قودس".
ئاماژەی بەوەیشداوە لە تشرینی یەكەمی 1983، خوێندنی زانكۆم لە زانكۆی تەكنیكی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەست پێكرد و ئەو ساڵانەیش خەمێكی گەورەیی بۆ دروستكردم بە تایبەتیش كە هەر كاتێك بە بەراوردم لە نێوان توركیا و وڵاتە پێشكەوتووەكانم دەكرد.
دوای رووداوەكانی یازدەی سێپتەمبەر لە ئەمریكا، لە هەموو لایەكەوە لە رێگەی ئۆپەراسیۆنەكانەوە، دەست بە گەمارۆی موسڵمانان كرا كە بە داگیركردنی ئەفغنستان دەستی پێكرد و تا داگیركردنی عێراق بەردەوام بوو.
لە پاڵ هێرشی راگەیاندنەكانەوە، دەبیندرێت لە رێگەی بێ دەنگی كەسەكان یان رێكخراوەكان یان وڵاتان، هێرشی قێزەن و تیرۆریستی ئەنجام دەدەرێت.
لە میانی نەوەدەكاندا، یوگۆسلاڤیا یەكەم رووداوەكانی گرژی و ئاڵۆزی بەهۆی گەڕان بە دوای سیستەمێكی نوێ لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان و لەگەڵ هەڵوەشاندنەوەی روویدا و كە ئەویش ویژدانی ئێمەی لەو كۆمەڵكوژییە هەژاند كە لە بۆسنیا و ھێرزەگۆڤینا (گلێنەی چاومان) روویدا.
ئەو كات هەوڵەكانی بەهاناچوون مرۆییمان بینی كە رێكخراوە مەدەنییەكەمان (ی توركیا) لە بۆسنیا و ھێرزەگۆڤینا خستووبەگەڕ بەر لەوەی هیچ چالاكییەكی مەدەنی لەلایەن وڵاتانەوە لە بۆسنیا و ھێرزەگۆڤینا بوونی هەبێت، دواتر رێكخراوە مەدەنییەكەمان بە گەیاندنی هاوكاری مرۆیی، بوونی خۆی لە ناوچەكانی مۆرۆ، چیچان، كشمیر، فەڵەستین، ئاراكان، كەركووك و سۆماڵ سەلماند.
بەدەر لەوەیش رێكخراوە مەدەنییەكانمان بە پاڵپشتی گەل و وڵاتەكەمان، دەستی بەزەیی و هاوكاری مرۆیی گەیاندووەتە هەموو ستەملێكراوان لە جیهان.
فەڵەستین لە ئەنجامی ناكۆكییە سیاسییەكانی نێوان بزووتنەوەكانی فەتح و حەماس لە نێوان كەناری رۆژئاوا و كەرتی غەززە رووبەڕووی دابەشبوون بووەوە، بەهۆی ئەو دابەشبوونە سیاسی و جوگرافییە، موسڵمانان لە كەرتی غەززە زیاتر رووبەڕووی نەهامەتی بوونەتەوە، بەڵام بە دەستپێشخەریی رێكخراوە مەدەنییەكانمان بۆ بەهاناچوونی مرۆیی، نەهامەتییەكانی دانیشتوانی كەرتی غەززە كەم بووەتەوە.
گەلەكەمان شانازی بەو چالاكییانە دەكەن كە رێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی توركیا لە غەززە دوای توندتركردنی گەمارۆكانی ئیسرائیل بەسەر دانیشتوانی كەرتی غەززە، ئەنجامیداوە.
ــ دیپلۆماتی كارای توركیا
هەوڵ و نێوەندگیرییە بەهێزەكانی توركیا بۆ كەمكردنەوەی گرژی و ئاڵۆزییەكان لە رۆژهەڵاتی لەبەرچاون، بەر لەوەی هێرشەكانی ئیسرائیل بۆ سەر غەززە لە 2008، ئاستەنگیان بۆ دروست بكات كە هێرشەكانی ئیسرائیل بووە زیادكردنی گرژییەكان لە پەیوەندییەكان.
لە 31ی ئایاری 2010، هێرشێكی ناڕەوا كرایە كەشتیگەلی "ماڤی مەڕمەڕە" كە كەسانی خۆبەخشی هەڵگرتبوو بۆ ئەوەی یارمەتی مرۆیی بگەیەننە دانیشتوانی كەرتی غەززە و بەهۆی هێرشەكەوە 10 هاووڵاتیی توركیا شەهیدبوون و زیاتر لە 50 كەسی دیكەیش برینداربوون، هێرشەكەیش لە كاتێكدا ئەنجامدرا كە ئەنقەر هەوڵەكانی بۆ چەسپاندنی ئاشتی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست خستبووەگەڕ.
ئەو رووداوە گۆڕا بۆ قەیرانێكی سیاسی لە نێوان توركیا و ئیسرائیل و پەیوەندییەكانی هەردوو وڵات چووە قۆناغێكەوە كە پەیوەندییە دیپلۆماتییەكانی هەردوولا بۆ نزمترین ئاست دابەزی، جگە لەوەیش پچڕاندنی پەیوەندییە دیپلۆماتییەكانی نێوان هەردوولا لەسەر ئاستی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەتایبەتی و فەڵەستین بە تایبەتی ئەنجامی گرنگی لێكەوتەوە.
لە لایەكی دیكەوە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باكووری ئەفریقیا دوای ساڵی 2010، رووبەڕووی گۆڕانكاری گرنگ بوونەوە، چونكە جەنگی ناوخۆ لە یەمەن و سووریا دەستی پێكرد و بە كودەتای سەربازیش سەرۆكی هەڵبژێردراوی كۆچكردووی میسر، محەمەد مورسی لەسەر دەسەڵات لادرا.
هەروەها ژمارەیەك وڵات دەستوەردانیان لە جەنگی ناوخۆی سووریا كرد لەسەروویانەوە ئەمریكا، رووسیا و ئێران كە هەژموونی سیاسی خۆی لە سووریا، لوبنان و یەمەن زیاد كرد، لە لایەكی دیكەوە ئیسرائیل ستەم و فشارەكانی لە قودس و كەناری رۆژئاوا زیاد كرد.
ناوچەكە چووە قۆناغێكەوە كە لە لایەن هاوپەیمانییە دروستكراوە كاتییەكان كە میسر، ئیمارات و چەند لایەنێكی دیكەی دوژمن بەڕێوەی دەبن، دوژمنایەتی توركیا و سەركۆماری توركیا، رەجەب تەیب ئەردۆغان كراوە.
لە راستییدا، هیچ پرسێك لەگەڵ ئەو وڵاتانەی كە لەسەروەوە ناویان هێنراوە، چارەسەر ناكرێت، دەكرێت زۆرێک لە هاوسەنگییەكانی بەرژەوەندی هاوبەش بە تێروانیین بۆ داهاتوو، دروست بكرێت.
ــ پاڵپشتی بەردەوام بۆ فەڵەستین
لە بەرواری یەكی تەمووزی 2020دا، ئیسرائیل ئامادەكاریی دەكات بۆ ئەوەی پلانی لكاندنی جوولەكەنشینەكان لە كەناری رۆژئاوا و دۆڵی ئوردن بە خاكی ئیسرائیلەوە جێبەجێ بكات.
هەموو ئەو هەنگاوانەی كە لە رەوانگەی سەپاندنی "ئەمری واقیع" دەنێرن، وەك میراتی قەیرانەكان بۆ نەوەكانی داهاتوو دەمێنێتەوە، جگە لەوەیش بەهەند وەرنەگرتنی رۆڵ و هێزی توركیا و گوێنەدان بە ئامۆژگاریی سەركردەكانی توركیا و دادپەروەیی، زیانێكی گەورەیی مێژووییە.
توركیا لەڕێگەی دامەزراوە خێرخوازی و بەهاناچوونەكانی وەك ئاژانسی توركیا بۆ هاوكاری و هەماهەنگی (تیكا)، سەرۆکایەتی باری لەناکاو و كارەساتەكان (ئافاد)، سەرۆكایەتی كاروباری ئایینی، مانگی سووری توركی و دەستەی بەهاناچوونی مرۆیی (IHH) لەگەڵ دامەزراوە خێرخوازییەكانی دیكەی بەردەوام دەبێت لە پێشكەشكردنی پاڵپشتی و یارمەتی مرۆیی خەڵكی لێقەوماو و كەمدەرامەت.
لەم ساڵانەی دواییدا، ئەو دامەزراوانەی وڵاتەكەمان، شوێن و دەست و پەنجەیان دیارە لە پێشكەشكردنی هاوكارییە مرۆییەكان بە خەڵكی لێقەوما، بەشێكی گرنگ لەو كارە خێرخوازییەی كە (تیكا) ئەنجامداوە، دوو نەخۆشخانەی لە كەناری رۆژئاوا و غەززە دروستكردووە، ئەویش لە چوارچێوەی پاڵپشتییەكانی ئەنقەرە بۆ گەلی فەڵەستین لە بواری تەندروستیی، جگە لەوەیش كارەكانی نۆژەنكردنەوەی لە پێناو پاراستنی ئاسەوارەكانی قودس ئەنجامداوە.
دوای هێرشەكەی ئیسرائیل لە 2008دا، ژێرخانی غەززە وێرانبوو، جگە لەوەیش بەهۆی ئەو گەمارۆییانەی كە ئیسرائیل لە 2006وە لە رووی وشكانی و ئاسمانییەوە بەسەر دانیشتوانی كەرتی غەززدا سەپاندوویەتی، زیانی ئابووری و كۆمەڵایەتیی لێكەوتووەتەوە.
توركیا بە دواداچوونی خودی سەركۆمار، رجەب تەیب ئەردۆغان، لە میانی هەمانگی لەگەڵ نەتەوە یەكگرتووەكاندا بۆ چەندین جار سووتەمەنی بۆ وێستگەی كارەبا لە غەززە دابین كردووە.
هەروەها توركیا بەردەوامە لە جێبەجێكردنی پڕۆژەكانی ئاو لە غەززە بۆ ئەوەی بتوانرێت كێشەی ئاو لە غەززە چارەسەر بكرێت كە بەهۆی هێرشەكانی ئیسرائیلەوە، سەری هەڵداوە.
جگە لەوەش ئاژانسی (تیكا) ژمارەیەك پڕۆژەی وەك پاڵپشتی بۆ جووتیاران و ئاژەڵداری لە غەززە ئەنجامداوە و، هەروەها كارگەیەكی تایبەت بە بەرهەمهێنانی رۆنی زەیتون لە كەرتی غەززە كردووەتەوە.
لەو پڕۆژە گرنگانەی دیكەی كە ئاژانسی (تیكا) پڕۆژەیەكی بە ناوی "ئیرادە" بۆ مەشق و راهێنان بەو كەسانەی كە لە هێرشی ئیسرائیل بۆ سەر كەرتی غەززە كەمئەندابوون، جێبەجێكردووە، هەروەها یەكەیەكی نیشتەجێبوون كە 320 شوقە لەخۆدەگرێت بۆ بێ باوكان و دایكان و ئافرەتی بێوەژن لە كەرتی غەززە دروست كردووە و بە هاوكاری لەگەڵ سەرۆكایەتی كاروباری ئاینی توركیایش ئاهەنگێكی بەكۆمەڵی هاوسەرگیریان بۆ چوار هەزار گەنجی كوڕ و كچ ئەنجامداوە.
هەموو ئەو پاڵپشتییە ماددەی و مەعنەوییەی كە حكوومەتەكەمان دابینی دەكات لەپێناو یەكرێزی فەڵەستنییەكان و بەدەستهێنانی مافەكانیانە كە خۆی لە دامەزراندنی دەوڵەتێكی خاوەن سەروەریی دەبێنێتەوە.
ــ ئاشتی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست
لە سایەی هەڵوێستی وڵاتەكەمان بۆ بەدیهێنانی ئاشتی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، سوورین لەسەر پاڵپشتیكردنمان لە لایەنی فەڵەستینی.
لەمیانی دیدارەكانمان لەگەڵ لایەنە پەیوەندارەكان، هەموو جارێک پاڵپشتی خۆمان بۆ ئاشتی هەمیشەیی لە ناوچەكە نیشانداوە و جەخت دەكەینەوە كە نەك هەر فەڵەستین، بەڵكو سەرتاسەری ناوچەكە پێویستی بە ئاشتیی هەیە، هەروەها روونی دەكەینەوە كە دانانی ئاستەنگ لەبەردەم چالاكییەكانماندا، سوودی بۆ هیچ كەسێك نابێت، چونكە لە میانی یارمەتییە گەشە سەندووەكانمان، بەهایەكی گرنگ دەدەین بە ئابووری ناوچەكە.
ئاشتی هەمیشەیی بەدی نایەت، ئەگەر نزیكبوونەوەی دادپەروەرانە لەسەر بنەمای یەكسانی بێت بێ ئەوەی هیچ لایەنێك پەراوێزبخرێت، بە پێچەوانە ناتواندرێت لایەنەكان خۆیان بدزنەوە لە دیمەنی ئازەربەخشەكان و لێكەوتەكانی لەناوبردنی دەستپێشخەرییەكان، هەروەها شێواندنی دەقە سەرەكییەكان كە بە هەوڵ و شارەزایی دامەزاروە جیهانییەكان بەرهەم هاتوون لەگەڵ پشتگوێخستنی یاسا نێودەوڵەتییەكان و راستییەكانی مێژوو كە لەژێر بەناو "گرێبەستی سەدە" بەبازاڕكراوە.
ئەوەی ئێستا لە پرسی جەوهەری قودس پێویستمانە، كاردانەوەی رووكەشی و تەسكی نییە، بەڵكو كاركردنە بۆ فەراهمكردنی كەشێك بە ئامانجی بەدیهێنانی ئاشتی جیهانی لەگەڵ پاڵپشتیكردنی هەموو جیهانی ئیسلامی لە توركیا بۆ بەرگریكردن لە قودس.
