İzmir Demokrasi Üniversitesi Uluslararası İlişkiler Bölümü Başkanı Prof. Dr. Arif Bağbaşlıoğlu, NATO’da kurulması planlanan yeni bankanın güvenlik mimarisine sağlayabileceği katkıları AA Analiz için kaleme aldı.
***
Ankara'da 7-8 Temmuz'da gerçekleştirilen NATO Devlet ve Hükümet Başkanları Zirvesi, rutin bir İttifak toplantısı olmanın ötesinde, tarihi bir konjonktürde ve bu konjonktürün yoğun gündeminde gerçekleştirilmiştir. Rusya-Ukrayna Savaşı'nın Avrupa güvenlik mimarisini köklü biçimde değiştirdiği, Transatlantik ilişkilerde külfet paylaşımı tartışmalarının yoğunlaştığı ve küresel güç rekabetinin çatışma sahalarında daha görünür olduğu bir dönemde düzenlenen zirve, savunma harcamalarının niteliği ve Transatlantik güvenlik ilişkilerinin geleceğinin yeniden tanımlandığı stratejik bir platform olmuştur.
DSRB ile ne amaçlanıyor?
Zirve, Transatlantik ilişkilerin geleceği açısından da önemli mesajlar vermiştir. ABD'nin Avrupa müttefiklerinden daha fazla sorumluluk üstlenmesini beklediği bir dönemde, Avrupa ülkelerinin savunma yatırımlarını artırma yönündeki kararlılıkları teyit edilmiştir. Böylece NATO içinde daha dengeli bir külfet paylaşımı anlayışının geliştirilmesi yönünde siyasi irade ortaya konulmuştur. Bu çerçevede NATO'nun Avrupa ayağının daha dirençli hale getirilmesi hedefi de ön plana çıkmıştır. Bu gelişmeleri tamamlayıcı nitelikte diğer bir gelişme ise zirve kapsamında Kanada Başbakanı Mark Carney’nin NATO üyesi sekiz ülke ile (Arnavutluk, Belçika, Kanada, Letonya, Lüksemburg, Romanya, Türkiye ve Yunanistan) NATO ortağı Ukrayna'nın aralarında bulunduğu toplam dokuz ülkenin Savunma, Güvenlik ve Dayanıklılık Bankası’nın (Defence, Security and Resilience Bank-DSRB) kurulmasına destek verdiklerini açıklaması olmuştur. Kanada merkezli olarak yapılandırılması planlanan ve 2027 yılında faaliyete geçmesi hedeflenen banka, NATO'nun resmî bir organı olmamakla birlikte, İttifak’ın son yıllarda öncelik verdiği savunma kapasitesinin güçlendirilmesi, kritik altyapıların korunması ve savunma sanayi üretiminin finansmanı açısından önemli bir girişim olarak değerlendirilmektedir. Bankanın çok taraflı bir kalkınma ve yatırım bankası modeliyle tasarlanması, güvenlik alanında yeni bir finansal mimarinin oluşabileceğine işaret etmektedir.
NATO müttefiklerinin ve ortak ülkelerin savunma ve güvenlik alanındaki yatırımlarına uzun vadeli ve düşük maliyetli finansman sağlamak amacıyla çok taraflı bir uluslararası finans kurumu oluşturulması fikri, daha önce NATO'nun Kuzey Atlantik Savunma İnovasyon Hızlandırıcısı (The Defence Innovation Accelerator for the North Atlantic - DIANA) ve NATO İnovasyon Fonu'nun oluşturulmasına öncülük eden Rob Murray tarafından önerildi. 2025 Aralık ayında başlayan çalışmalar, Mart 2026'da Montréal'de on sekiz ülkeden gelen temsilcilerle yapılan görüşmeler ile devam etti ve Nisan 2026’da ise DSRB'nin kurucu anlaşma maddeleri üzerinde mutabakata varıldı.
DSRB’nin oluşumuyla ilgili somut faaliyetler 2025 itibarıyla başlamış olmasına rağmen bu bankanın kurulmasının NATO’nun sadece askerî kuvvetinin değil, enerji sistemlerinin, ulaştırma ağlarının, dijital altyapının, tedarik zincirlerinin ve kritik endüstrilerin korunmasını ifade eden kapsamlı güvenlik anlayışının bir yansıması olduğu ifade edilmelidir. NATO’nun söz konusu kapsamlı güvenlik anlayışının içinde gelişmekte olan ve yıkıcı teknolojiler konusu da yer almaktadır. NATO'nun gelişmekte olan ve yıkıcı teknolojiler hususunda iki temel odak noktası bulunmaktadır. Birincisi İttifak'ın teknolojik üstünlüğünü güçlendirecek teknolojilerin geliştirilmesi ve benimsenmesine yönelik tutarlı bir yaklaşım geliştirmektir. İkincisi ise NATO üyelerinin, düşman aktörler tarafından söz konusu nitelikteki teknolojilerin kullanımından korunmalarına yardımcı olacak bir platform oluşturmaktır.
DSRB'ye giden yol
Bu çerçevede 14 Haziran 2021’de gerçekleştirilen Brüksel Zirvesi'nde, gelişmekte olan ve yıkıcı teknolojiler alanındaki girişimleri finanse etmek için 1 milyar avroluk bir risk sermayesi fonundan oluşan bir NATO İnovasyon Fonu kurulmasına karar verilmiştir. Aynı zirvede ayrıca kritik teknolojilerde transatlantik işbirliğini teşvik etmek, birlikte çalışabilirliği geliştirmek, akademi ve özel sektörle işbirliği yaparak sivil inovasyonu desteklemek amacıyla Kuzey Atlantik Savunma İnovasyon Hızlandırıcısı programı (The Defence Innovation Accelerator for the North Atlantic - DIANA) başlatılmıştır. 29-30 Haziran 2022 tarihlerinde düzenlenen Madrid Zirvesi'nde, NATO İnovasyon Fonu’nun DIANA tarafından desteklenen şirketlere yatırıma öncelik vereceği konusunda bir anlaşmaya varılmıştır. 24-25 Haziran 2025 tarihlerinde gerçekleştirilen Lahey Zirvesi'nde İttifak'ın yeni teknolojileri benimseme hızını artırmak ve üye ülkelerin inovasyon ekosistemlerinin üretim kapasitesini yükseltmek için NATO'nun Hızlı Benimseme Eylem Planı onaylanmıştır. Lahey Zirvesi’nde NATO üyeleri, 2035 yılına kadar gayri safi yurt içi hasılalarının (GSYH) yüzde 5'ini savunma harcamalarına ayıracak daha iddialı yeni bir hedef belirlemişlerdir. Ankara Zirvesi’nde ise İttifak’ın dayanışma söyleminin sürdürülebilirliği bağlamında kritik bir öneme sahip olan bu taahhüdün hayata geçmesi açısından anlam taşıyan kararlar alınmıştır. Bu çerçevede, İttifak’ın kolektif üretim kapasitesinin genişletileceği ve inovasyonu hızlandırmak için sanayi ile işbirliği yapılması hususundaki kararlılık Zirve Sonuç Bildirgesi’nde vurgulanmıştır.
Rusya-Ukrayna Savaşı sonrasında NATO'nun karşı karşıya kaldığı en önemli sorunlardan biri, savunma harcamalarının artırılmasının tek başına yeterli olmadığının anlaşılmasıdır. Birçok Avrupa ülkesi savunma bütçelerini yükseltmesine rağmen mühimmat üretimi, tedarik zincirleri, kritik hammaddeler, savunma teknolojileri ve altyapı yatırımları açısından ciddi kapasite eksiklikleri yaşamaktadır. Ankara Zirvesi'nde kabul edilen yeni yaklaşım da savunma harcamalarının yalnızca GSYH oranı üzerinden değil, gerçek askerî üretim kapasitesi ve dayanıklılık göstergeleri üzerinden değerlendirilmesini öngörmektedir. Bu çerçevede DSRB, yukarıda özetlenen 2021 yılından beri atılan adımların devamı niteliğinde ve NATO'nun savunma sanayi tabanını güçlendirecek yatırımları finanse edecek tamamlayıcı bir araç olarak tasarlanmıştır. DSRB uzun vadeli, düşük maliyetli finansman sağlamayı, küçük ve orta ölçekli işletmelerin ve üye hükümetlerin kritik finansman açıklarını gidermelerine yardımcı olmayı amaçlamaktadır. Banka, sermayeye erişimine ulaşımı kolaylaştırmayı, finansman maliyetlerini düşürmeyi ve üye ülkeler genelinde endüstriyel kapasitenin genişlemesini desteklemeyi hedeflemektedir. Sağlayacağı finansmanın detayları henüz kesinleşmemiş olsa da, amaç, NATO üyelerine, ortak ülkelere ve savunma sanayi konusunda faaliyet gösteren firmalara doğrudan kredi vermek ve ticari bankalar tarafından verilen kredileri garanti altına almaktır.
Mevcut finansal mimariyi tamamlayıcı bir yapı mı yoksa alternatif bir yapı mı?
DSRB, üye ülkelerdeki endüstriyel genişlemenin maliyetini azaltmayı ve özel sermayeyi savunma ve güvenlik piyasasına çekmeyi hedeflemektedir. Türk savunma sanayisinin kabiliyetleri, Türk savunma ihracatının 10 milyar doları aşması ve Stockholm Barış Araştırmaları Enstitüsü (SIPRI) tarafından açıklanan en büyük 100 savunma sanayisi şirketi listesine beş Türk firmasının girmesi dikkate alındığında Türkiye’nin üyeliğinin DSRB’nin amaçlarına ulaşması açısından önemi daha net anlaşılacaktır. Bununla birlikte bankanın kurucu üyeleri arasında Kanada dışında herhangi bir G7 ülkesinin bulunmaması dikkat çekmektedir. Birleşik Krallık, Almanya, Fransa, İtalya ve Japonya gibi büyük ekonomilerin başlangıç aşamasında yer almaması, girişimin geleceğine ilişkin bazı soru işaretlerini beraberinde getirmektedir. Öncelikle sermaye büyüklüğü bakımından DSRB'nin etkinliği büyük ölçüde ilerleyen dönemde yeni üyelerin katılımına bağlı olacaktır. Ayrıca G7 ülkelerinin önemli bölümü hâlihazırda Avrupa Yatırım Bankası, Avrupa İmar ve Kalkınma Bankası veya ulusal ihracat kredi kuruluşları aracılığıyla savunma sanayi projelerini dolaylı biçimde desteklemektedir. Bu nedenle DSRB'nin mevcut finansal mimariyi tamamlayıcı mı yoksa alternatif bir yapı mı olacağı henüz netleşmiş değildir. Ancak bu noktada özellikle Birleşik Krallık’ta DSRB’ye katılımla ilgili sürecin kamuoyunda olumlu bir şekilde tartışıldığı da ifade edilmelidir.
Sonuç olarak DSRB, İttifak’ın yeni güvenlik anlayışının finansal ayağında önemli bir rol oynama potansiyeline sahiptir. Yeterli sermaye büyüklüğüne ulaşması, yatırım kararlarının siyasi kaygılardan ziyade şeffaf ve teknik kriterlere dayanılarak alınması ve ilgili diğer kurum ve kuruluşlarla uyumlu bir çalışma modelinin geliştirilmesi DSRB’nin hedeflerine ulaşmasına katkı sağlayacak en temel unsurlardır. Savunma sanayi yatırımlarını hızlandırması, kritik teknolojilerin geliştirilmesini desteklemesi ve müttefiklerin dayanıklılık kapasitesini artırması hâlinde banka, NATO'nun güvenlik ekonomisini şekillendirme gücünü artıracaktır. Bu yönüyle DSRB, külfet paylaşımının yalnızca savunma bütçeleri üzerinden değil, ortak yatırım ve ortak finansman mekanizmaları üzerinden de yeniden tanımlandığı yeni dönemin sembollerinden biri olma potansiyelini taşımaktadır.
[Prof. Dr. Arif Bağbaşlıoğlu İzmir Demokrasi Üniversitesi Uluslararası İlişkiler Bölüm Başkanıdır.]
*Makalelerdeki fikirler yazarına aittir ve Anadolu Ajansının editoryal politikasını yansıtmayabilir.
PODCASTTÜMÜNÜ GÖR
PODCAST
